Wpływ preparatu Geneo X na nawilżenie skóry ludzkiej

---

Naturalne mechanizmy nawilżania skóry

Nawilżenie skóry, rozumiane jako zwiększona zawartość wody, ma zasadnicze znaczenie dla regulacji właściwości fizycznych i mechanicznych tkanki skórnej. Obniżony poziom nawilżenia prowadzi do dwóch odrębnych stanów – skóry suchej i skóry odwodnionej. Skóra sucha wiąże się z naturalnym niedoborem wydzielania sebum, który może ulec pogorszeniu wraz z wiekiem lub w wyniku stosowania agresywnych produktów do pielęgnacji skóry. Skóra odwodniona wynika z braku wody w jej barierze ochronnej spowodowanego ekspozycją na słońce, niekorzystnymi warunkami pogodowymi lub niedostatecznym spożyciem płynów.

Nawilżenie naskórka i skóry właściwej

Naskórek i skóra właściwa to główne warstwy skóry odpowiedzialne za jej naturalne nawilżenie. Naskórek dzieli się na najbardziej zewnętrzną, martwą warstwę rogową (SC) oraz leżące pod nią warstwy żywe. Skóra właściwa jest bogata w naczynia włosowate i składa się z powierzchownej warstwy brodawkowej oraz grubej, nieregularnej warstwy siateczkowej.

Wykazano, że terapeutyczne nawilżanie skóry oddziałuje głównie na warstwę rogową naskórka, która stanowi główną barierę między organizmem a otoczeniem. Warstwa rogowa ma grubość 10–15 μm i składa się z martwych, spłaszczonych komórek rogowych osadzonych w matrycy lipidowej oraz wypełnionych sztywnymi włóknami keratynowymi, pełniącymi rolę mechanicznego rusztowania (ryc. 1). Komórki rogowe są nieustannie złuszczane i zastępowane przez komórki z warstw leżących poniżej, co przyczynia się do odnowy i ochrony skóry. Matryca lipidowa, złożona z ceramidów, kwasów tłuszczowych i cholesterolu, pomaga zatrzymać wilgoć. Warstwa hydrolipidowa na powierzchni skóry oraz międzykomórkowa dwuwarstwa lipidowa odgrywają rolę w zapobieganiu parowaniu wody.1

Rysunek 1. Budowa i struktura warstwy rogowej naskórka

(Przedruk z: Abdo J. i in., „Anatomia stosowana skóry ludzkiej: model regeneracji”. Wound Medicine, 2020).

Nie można zapewnić prawidłowych właściwości fizycznych skóry bez odpowiedniego nawilżenia warstwy rogowej naskórka.2,3 Dobrze nawilżona warstwa rogowa naskórka charakteryzuje się zwiększoną ruchliwością keratyny, pęcznieniem komórek rogowych oraz obecnością międzykomórkowych wtrętów wodnych (tj. zbiorników wodnych o różnej wielkości) w warstwie rogowej naskórka.4 Na rysunku 2 przedstawiono 6 elementów regulujących fizjologiczny mechanizm nawilżania.

Badania wykazały, że nawilżenie naskórka ma istotny wpływ na jego właściwości barierowe. Zaburzenia funkcji barierowej uznaje się za istotny element patofizjologii stanów zapalnych skóry i wiążą się one ze zwiększoną utratą wody przez naskórek do środowiska zewnętrznego.5

Powszechnie stosuje się różne metody terapeutyczne mające na celu poprawę nawilżenia skóry oraz wzmocnienie jej naturalnej funkcji barierowej. (Tabela 1)

W przeciwieństwie do naskórka, skóra właściwa jest nawilżana głównie dzięki mechanizmom wewnętrznym, w tym płynowi śródmiąższowemu i składnikom wypełniającym przestrzenie międzykomórkowe. Płyn ten pochodzi z krwi przepływającej przez naczynia włosowate w wyniku wymiany transkapilarnej. Wiążące wodę glikozoaminoglikany (w szczególności kwas hialuronowy) wypełniają przestrzeń pozakomórkową, zapewniając skórze elastyczność i jędrność.6

Geneo X

Urządzenie Geneo X (Pollogen, Ltd) to platforma wykorzystująca wiele technologii, zapewniająca kompleksowe podejście regeneracyjne do pielęgnacji skóry starzejącej się (rys. 3).

Rysunek 3. Urządzenie Geneo X z wielofunkcyjnymi rękojeściami

zapewnienie zewnętrznego dotlenienia skóry za pomocą urządzenia Oxygeneo™, napinanie skóry za pomocą fal radiowych TriPollar™, regeneracja skóry poprzez elektryczną aktywację skóry (ESATM), a także masaż pobudzający krążenie oraz wspomagane ultradźwiękami wchłanianie preparatów do stosowania miejscowego.

Technologia Oxygeneo

Technologia Oxygeneo wykorzystuje fizjologiczne mechanizmy efektu Bohra, zgodnie z którym podwyższone stężenie dwutlenku węgla (CO₂) zmniejsza powinowactwo hemoglobiny do tlenu i ułatwia jego przenikanie do tkanek skóry.⁷ Technologia ta wykorzystuje tabletkę Oxypod zawierającą kwas cytrynowy i wodorowęglan sodu. Reakcja chemiczna zachodząca między tymi składnikami powoduje powstanie na powierzchni skóry dużej ilości pęcherzyków CO₂ i wody.

Powierzchnia ścierna Oxypod złuszcza najbardziej zewnętrzną warstwę skóry, zwiększając przepuszczalność bariery naskórkowej dla dyfuzji CO₂.⁸ W odpowiedzi na wzrost stężenia CO₂ w skórze mikrokrążenie skórne dostarcza do tkanek większą ilość krwi bogatej w tlen, co objawia się wzrostem przezskórnego ciśnienia tlenu.⁹

Technologia ultradźwiękowa

Proces ten jest wspomagany przez niefokusuowane ultradźwięki o niskiej częstotliwości. Drgania ultradźwiękowe dodatkowo zmniejszają gęstość warstwy rogowej naskórka, ułatwiając wchłanianie miejscowo stosowanych składników aktywnych. Drgania te wywołują ponadto niewielki efekt termiczny i prowadzą do poprawy mikrokrążenia skórnego.

TriPollar RF

Oxygeneo jest zazwyczaj łączone z nieablacyjnym zabiegiem wykorzystującym fale radiowe (RF) TriPollar, który wytwarza ciepło poprzez wykorzystanie oporu elektrycznego w warstwach skóry. Rozprzestrzenianie się

Prąd elektryczny przepływający przez tkanki skóry wprawia cząstki naładowane w drgania i wytwarza równomierne ciepło w warstwach skóry właściwej w zakresie temperatur od 37 do 42°C.

Wynikające z tego skurczenie istniejącego kolagenu oraz synteza nowego kolagenu powodują natychmiastowe napięcie skóry i poprawę jej jędrności, utrzymujące się przez wiele miesięcy.10 Potokaev11 zaobserwował znaczną redukcję statycznych zmarszczek twarzy oraz poprawę jednolitości koloru skóry twarzy u 20 kobiet w wieku 35–65 lat, które przeszły 8 cotygodniowych zabiegów TriPollar.

Wyniki zostały obiektywnie potwierdzone za pomocą skanowania 3D, mikrotopografii ultrasonograficznej oraz dopplerowskiej oceny mikrokrążenia skórnego.

Badania dotyczące nawilżania przeprowadzone przez firmę Oxygeneo

W ostatnich badaniach klinicznych oceniano nawilżenie skóry twarzy po zabiegach z użyciem urządzenia Geneo X. Badania obejmowały połączenie zabiegów Oxygeneo, TriPollar RF oraz zabiegów ultradźwiękowych przeprowadzonych na grupie zdrowych ochotników. Badania przeprowadzono w laboratorium QACS Labs (Ateny, Grecja), posiadającym akredytację ISO oraz certyfikaty GMP i GLP.

Każdy uczestnik (mężczyźni i kobiety w wieku od 20 do 50 lat) przeszedł serię 6 zabiegów z wykorzystaniem urządzenia Oxygeneo i ultradźwięków, wykonywanych raz w tygodniu (z zabiegiem TriPollar RF przed zabiegiem lub bez niego) (tabela 2). W trakcie trwania badania uczestnicy powstrzymywali się od stosowania nawilżających produktów kosmetycznych, silnie działających mydeł oczyszczających oraz ekspozycji na intensywne promieniowanie słoneczne lub solarium.

Zabiegi Oxygeneo przeprowadzono przy użyciu unikalnego zestawu naturalnych składników niealergizujących, zawartych w zestawach zabiegowych o działaniu nawilżającym, równoważącym, rozświetlającym, rewitalizującym i detoksykacyjnym. Składniki zawarte w badanych kapsułkach Oxypods i serum wykazywały różnorodne naturalne mechanizmy przyciągania i zatrzymywania znacznej ilości wody w skórze (tabela 3).

Wskaźniki końcowe

Stan skóry oceniano klinicznie i instrumentalnie na początku badania (T0), w połowie badania (T3) oraz 2 tygodnie po ostatnim zabiegu (T8). Nawilżenie skóry oceniano na różnych poziomach za pomocą wielosondowego urządzenia pomiarowego (Courage+Khazaka electronic GmbH, Kolonia, Niemcy).

1. Nawilżenie warstwy rogowej naskórka zmierzono za pomocą sondy Corneometer® CM 825. Urządzenie Corneometer mierzy rezystancję pojemnościową warstwy rogowej naskórka, odzwierciedlającą stopień jej nawilżenia. Pojemność skóry zależy od zawartości wody i zmienia się wraz ze wzrostem stopnia nawilżenia.

2. Zdolność bariery skórnej do zatrzymywania wilgoci oceniano za pomocą sondy Tewameter® TM 300, działającej na zasadzie pomiaru dyfuzji. Osłabienie bariery odzwierciedla wzrost transepidermalnej utraty wody (TEWL), wywołany czynnikami zapalnymi lub środowiskowymi. Zmniejszony wskaźnik TEWL świadczy o wzmocnieniu bariery skórnej, co charakteryzuje się zwiększoną liczbą korneocytów lub lepszą organizacją matrycy lipidowej.

3. Właściwości lepkosprężyste skóry zmierzono za pomocą urządzenia Cutometer® MPA 580, które mierzy elastyczność górnych warstw skóry poprzez zastosowanie podciśnienia powodującego mechaniczne odkształcenie skóry. Elastyczność zmniejsza się wraz z odwodnieniem skóry na głębokości żywej warstwy naskórka.

Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej w porównaniu z wartościami wyjściowymi przy użyciu testu t.

Wyniki

W tabeli 4 przedstawiono średnie wartości parametrów nawilżenia skóry zebrane w badaniach.

The skin hydration measurements appear to be higher and significantly different at T3 and T8 compared to the baseline T0 (p<0.005). A similar increase can be seen in viscoelastic characteristics of the skin during and two weeks after the treatment course. The data also showed that TEWL measurements decreased within the study period, which indicated strengthening of the skin barrier after the treatments. (Figures 4-6)

Rysunek 4. Graficzne przedstawienie średnich wyników pomiarów nawilżenia skóry w badaniach z serii „Hydrate”, „Balance”, „Illuminate”, „Revive” i „Detox” oraz w badaniach łączących technologię TriPollar RF (dane zbiorcze).

Wyniki wykazały wzrost poziomu nawilżenia skóry po zakończeniu serii zabiegów Geneo, łączących zabiegi Oxygeneo, aplikację serum nawilżającego przy użyciu ultradźwięków oraz zabiegi TriPollar RF. Efekt ten utrzymywał się przez 2 tygodnie po zakończeniu serii zabiegów. Oprócz obiektywnych pomiarów znaczna część uczestniczek wyraziła zadowolenie z natychmiastowego nawilżenia skóry po każdym zabiegu oraz z poziomu nawilżenia skóry po zakończeniu pełnej serii zabiegów (dane te nie zostały uwzględnione w niniejszym raporcie). (Rysunek 7)

Dyskusja

Każda technologia zastosowana w urządzeniu Geneo X zapewnia w pewnym stopniu poprawę nawilżenia skóry oraz korzystną stymulację mikrokrążenia skórnego.

Mechanizmy poprawiające nawilżenie skóry

W badaniach odnotowano znaczną poprawę jakości skóry po terapeutycznym podwyższeniu poziomu CO₂ w naskórku.12,13 Zwiększone nawilżenie warstwy rogowej naskórka przypisywano zmniejszeniu zaczerwienienia skóry, łuszczenia się i tworzenia strupów. Stwierdzono, że mechanizm terapeutyczny działania urządzenia Oxygeneo może być w podobny sposób powiązany ze zmianami nawilżenia warstwy rogowej naskórka. Zaproponowaliśmy, że mechanizm ten ma prawdopodobnie dwojaki charakter (ryc. 8):

1. Nawilżenie zewnętrzne skóry zapewnia woda powstająca w znacznych ilościach w wyniku reakcji chemicznej między składnikami zawartymi w tabletce Oxygeneo. Gdy tabletka złuszcza powierzchnię skóry, woda jest łatwo wchłaniana przez warstwę rogową naskórka.

2. Wewnętrzne nawilżenie skóry zapewniane jest przez płynne składniki krwi dopływającej do skóry właściwej. Rozszerzenie naczyń krwionośnych spowodowane wzrostem stężenia CO₂ powoduje wzrost ciśnienia hydrostatycznego w naczyniach włosowatych do poziomu, przy którym płyn z naczyń włosowatych przedostaje się do przestrzeni śródmiąższowej, co powoduje wzrost objętości płynów w tej przestrzeni.

Rysunek 8. Podwójny mechanizm nawilżania skóry stymulowanego przez Oxygeneo.

Nawilżenie proceduralne następuje w wyniku wchłaniania składników preparatu Oxypod, które przedostają się ścieżką śródskórną utworzoną przez złuszczanie. Opisane wcześniej składniki zwiększają poziom nawilżenia, zmniejszają TEWL oraz ogólnie regenerują barierę skórną. Jej funkcja ochronna jest dodatkowo przywracana dzięki szorstkiej powierzchni tabletki Oxypod. Złuszczanie wspomaga odnowę komórkową, a nowe komórki wzmacniają integralność strukturalną warstwy rogowej naskórka poprzez tworzenie nowych połączeń desmosomowych.14

Ponadto działanie nawilżające ciepła wytwarzanego przez fale radiowe wykazano już wcześniej w badaniu Kruglikova.15 Skóra reaguje na ciepło generowane przez fale radiowe poprzez aktywację fibroblastów oraz wzrost stężenia hialuronianu i innych glikozoaminoglikanów, znanych ze swojej zdolności do wiązania wody i wspomagania nawilżenia skóry. W badaniu Alvareza16 zaobserwowano rozszerzenie skóry właściwej brodawkowej spowodowane obrzękiem i przekrwieniem naczyniowym po miejscowym zastosowaniu częstotliwości radiowej na skórę właściwą.

W badaniu obejmującym 62 zdrowe kobiety poddane zabiegowi na twarz przy użyciu urządzenia wykorzystującego prąd o częstotliwości radiowej (RF) bipolarnej, Palmieri¹⁷ wykazał poprawę całkowitej zawartości wody, elastyczności oraz odbudowy mikronaczyniowej. Stochaj¹⁸ wykazał trwałe nawilżenie naskórka skóry twarzy u dorosłych kobiet 4 miesiące po zabiegach z wykorzystaniem prądu RF bipolarnej.

Mechanizmy poprawy mikrokrążenia

Skin microcirculation refers to the network of tiny blood vessels in the dermis (arterioles, venules, and capillaries) organized in two parallel plexuses with capillary loops extending perpendicularly from the superficial plexus. (Figure 9) It plays a vital role in supplying epidermis and dermis with water and nutrients. Skin blood flow is highly adaptive and quickly responds to various stimuli, like temperature changes. Additionally, it can be enhanced with Oxygeneo procedure. Trans-cutaneous diffusion of CO2 reduces tissue pH and inhibits contractility of the smooth muscles in the vessel walls. Resulting immediate vasodilatation opens nonfunctioning skin capillaries to blood flow and facilitates the capacity of hemoglobin to release O2. In the study of 12 patients, Seidel9 demonstrated statistically significant increase of transcutaneous O2 tension (TcPO2) from baseline 51.56±3.53 mmHg to 62.85±2.64 mmHg after Oxygeneo facial treatment (p<0.05).

Rysunek 9. Mikrokrążenie krwi w skórze (na podstawie: Zakharov i in., Physiol Meas. 2011)19

Levenberg10 zbadał ukrwienie skóry po zabiegach Oxygeneo w grupie

na grupie 11 zdrowych mężczyzn i kobiet. W badaniu za pomocą dopplerowskiego lasera średni poziom mikrokrążenia skórnego wzrósł o 16 jednostek bezpośrednio po zabiegu i utrzymał się na poziomie o 10 jednostek wyższym od wartości wyjściowej 15 minut po zabiegu. Towarzysząca badaniu oksymetria przezskórna wykazała trwały wzrost natlenienia skóry z poziomu 37,8±1,6 przed zabiegiem do 73,0±3,0 w ciągu 15 minut po zabiegu Oxygeneo.

Oprócz sprzyjania odpowiedniemu natlenieniu, powtarzające się podwyższanie stężenia CO₂ w skórze wywołuje miejscową angiogenezę, czyli fizjologiczne tworzenie się nowych naczyń krwionośnych. Irie20 odnotował wzrost stężenia czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego w osoczu oraz zwiększoną liczbę komórek progenitorowych śródbłonka po długotrwałej ekspozycji skóry na CO₂. Dodatkowe badanie angiograficzne ujawniło tworzenie się naczyń obocznych

oraz wzrost gęstości naczyń włosowatych. Badanie kliniczne przeprowadzone przez Leibaschoffa²¹ wykazało, że miejscowe stosowanie preparatu zawierającego CO₂ doprowadziło do wzrostu gęstości naczyń włosowatych w płaszczyźnie pionowej i poziomej oraz do znacznej poprawy mikrokrążenia skórnego.

Proces ten można dodatkowo usprawnić dzięki efektowi termicznemu generowanemu przez technologię TriPollar RF urządzenia Geneo X. Energia o częstotliwości radiowej wytwarza równomierne ciepło na kontrolowanej głębokości w warstwach skóry właściwej, co skutkuje

natychmiastowe napięcie skóry.22 Ciepło wywierało działanie rozluźniające na mięśnie gładkie naczyń krwionośnych, co spowodowało rozszerzenie tętniczek skóry właściwej i uruchomienie naczyń włosowatych.23 Badanie przepływu metodą dopplerowską24 wykazało nawet 15-20-krotny wzrost przepływu krwi w mikrokrążeniu. Dzięki rozszerzeniu naczyń skórnych i zwiększonemu natężeniu przepływu dochodzi do zmiany perfuzji skóry, co powoduje doprowadzenie większej ilości krwi i płynu śródmiąższowego do powierzchni skóry.25

Ponadto ultradźwięki urządzenia Geneo X wspomagają mikrokrążenie poprzez wywoływanie niewielkiego wzrostu temperatury skóry. Efekt termiczny wynika z oddziaływania fal ultradźwiękowych na skórę, co powoduje tarcie w tkankach i skutecznie prowadzi do ich ogrzania. Ciepło powoduje rozszerzenie powierzchownych naczyń włosowatych i pobudza krążenie w naczyniach włosowatych.26 Zwiększony przepływ krwi objawia się pojawieniem się rumienia skórnego (ryc. 10).

Rysunek 10. Zdjęcia z mikroskopu cyfrowego (Dino-Lite Edge3.0, ANMO Electronics, Tajwan) wykonane przed (a) oraz 5 minut po zabiegu ultradźwiękowym przy użyciu urządzenia Geneo X (b) (rozdzielczość obrazu 1024×768 pikseli,

(powiększenie 80–150). Zdjęcie wykonane po zabiegu pokazuje rozszerzenie naczyń włosowatych skóry. Zaczerwienienie skóry po zabiegu wzrosło do 49%, co zmierzono na podstawie spektralnej absorpcji hemoglobiny (Mexameter MX18, Courage+Khazaka, Niemcy)

Warto połączyć technologie Geneo X z zabiegami estetycznymi wykorzystującymi energię

Właściwe przygotowanie skóry przed zabiegami wykorzystującymi energię to najlepszy sposób na uniknięcie niepożądanych skutków i zapewnienie optymalnych rezultatów.

Wielotechnologiczne urządzenie Geneo X pozwala oddziaływać na procesy fizjologiczne związane ze zwiększeniem nawilżenia skóry, odbudową bariery ochronnej skóry, poprawą mikrokrążenia skórnego oraz poprawą dotlenienia tkanek podstawowych. W związku z tym uzasadnione wydaje się połączenie tych zalet klinicznych z różnymi rodzajami urządzeń terapeutycznych wykorzystujących energię. W zabiegach mających na celu rozwiązanie problemów kosmetycznych urządzenie Geneo X może być stosowane zarówno do przygotowania skóry, jak i do jej regeneracji po zabiegu.

Lasery ablacyjne i nieablacyjne

a) W przypadku laserów działających na chromofory wodne pochłanianie energii lasera jest proporcjonalne do zawartości wody w naskórku27,

b) Skóra dobrze nawilżona zapewnia większą objętość ablacji i intensywniejsze odparowanie objętościowe w porównaniu ze skórą odwodnioną28,

c) Wstępne złuszczanie skóry zmniejsza straty energii wynikające z załamania i rozpraszania światła w warstwie rogowej naskórka29,

d) Wzrost temperatury skóry przed zabiegiem obniża impedancję elektryczną bariery skórnej30,

e) Zatrzymywanie wilgoci w skórze poddanej zabiegowi laserowemu prowadzi do szybszego ustępowania rumienia skórnego oraz szybszego przywrócenia funkcji bariery skórnej31,

f) Odpowiednie dotlenienie skóry ma zasadnicze znaczenie dla mechanizmów gojenia się oparzeń: proliferacji fibroblastów, tworzenia się macierzy kolagenowej, tworzenia się zgrubienia rany oraz ponownego nabłoniakowania.³²

Intensywne światło pulsacyjne (IPL)

a) Wstępne nawilżenie skóry stanowi praktyczne rozwiązanie w przypadku utraty wilgoci przez skórę po zabiegu IPL³³,

b) Oxygeneo pobudza procesy zachodzące w komórkach i poprawia odżywienie skóry – wszystko po to, by zapobiegać stresowi wywołanemu w skórze przez ekspozycję na intensywną energię świetlną.

c) Nawilżona warstwa rogowa naskórka poprawia swoje właściwości optyczne, co skutkuje mniejszym rozpraszaniem światła na powierzchni skóry i większą penetracją światła do głębszych warstw skóry.³⁴

Diody elektroluminescencyjne (LED)

a) Wzajemne oddziaływanie technologii LED i Oxygeneo sprzyja regeneracji skóry dzięki synergicznemu zwiększeniu przepływu krwi oraz wzmożonej produkcji mitochondrialnego ATP35,

b) Szkodliwy efekt synergiczny działania światła LED i urządzenia Oxygeneo na beztlenowe bakterie trądzikowe – poprzez zwiększone dotlenienie skóry oraz wywołane światłem LED uszkodzenia błon komórkowych bakterii i kluczowych składników komórkowych.³⁶

Ultradźwięki skupione (HIFU, MFU)

a) Odpowiednie nawodnienie wspomaga naturalną zdolność skóry do wytwarzania kolagenu, który jest kluczowym czynnikiem decydującym o skuteczności terapii skoncentrowanymi falami ultradźwiękowymi,

b) Dobrze nawilżona skóra lepiej znosi ciepło wytwarzane podczas zabiegu, co minimalizuje ryzyko podrażnień lub dyskomfortu37,

c) Połączenie terapii HIFU z terapią RF wykazało poprawę nawilżenia skóry po zabiegu.³⁸

Wnioski

Przegląd literatury i dane eksperymentalne wykazały, że technologie Geneo X pozwalają zwiększyć nawilżenie skóry oraz pobudzić mikrokrążenie skórne. Stanowi to uzasadnienie dla ich stosowania w terapii łączonej z zabiegami estetycznymi wykorzystującymi energię.

Referencje

1. Chao PH, Lu HH, Hung CT, Nicoll SB, Bulinski JC. Effects of applied DC electric field on ligament fibroblast migration and wound healing. Connect Tissue Res. 2007;48(4):188-197.

2. Jennings J, Chen D, Feldman D. Odpowiedź transkrypcyjna fibroblastów skóry w polach elektrycznych prądu stałego. Bioelectromagnetics. 2008;29(5):394-405.

3. Galan, Edgar & Bayat, Ardeshir. (2018). Efekty stymulacji elektrycznej prądem zmiennym w ludzkich fibroblastach skóry. MACE PGR Conference University of Manchester, Wielka Brytania, 26 marca 2018 r.

4. Lee YI, Choi S, Roh WS, Lee JH, Kim TG. Starzenie się komórek i stany zapalne w mikrośrodowisku skóry. Int J Mol Sci. 2021;22(8):3849.

5. Campisi J. Rola starzenia komórkowego w starzeniu się skóry. J Investig Dermatol Symp Proc. 1998;3(1):1-5.

6. Bhatia-Ney 2016 Senescencja komórkowa jako związek przyczynowy starzenia się

7. Ho CY, Dreesen O. Oblicza starzenia komórkowego w starzeniu się skóry. Mech Ageing Dev.021;198:111525.

8. Bourdens M, Jeanson Y, Taurand M, Juin N, Carrière A, Clément F, Casteilla L, Bulteau AL, Planat-Bénard V. Krótka ekspozycja na zimną plazmę atmosferyczną indukuje starzenie się fibroblastów ludzkiej skóry i komórek zrębu mezenchymalnego tkanki tłuszczowej. Sci Rep. 2019 Jun 17; 9 (1): 8671.

9. McCart EA, Thangapazham RL, Lombardini ED, Mog SR, Panganiban RAM, Dickson KM, Mansur RA, Nagy V, Kim SY, Selwyn R, Landauer MR, Darling TN, Day RM. Przyspieszone starzenie się skóry w mysim modelu urazu wielonarządowego wywołanego promieniowaniem. J Radiat Res. 2017 Sep 1;58(5):636-646.

10. Li G, Zhu Q, Wang B, et al. Rejuvenation of Senescent Bone Marrow Mesenchymal Stromal Cells by Pulsed Triboelectric Stimulation. Adv Sci (Weinh). 2021;8(18):e2100964.

11. Galan, Edgar & Bayat, Ardeshir. (2018). Efekty stymulacji elektrycznej prądem zmiennym w ludzkich fibroblastach skóry. MACE PGR Conference University of Manchester, Wielka Brytania, 26 marca 2018 r.

12. Ho CY, Dreesen O. Oblicza starzenia komórkowego w starzeniu się skóry. Mech Ageing Dev. 2021;198:111525.

13. Wlaschek, M.; Maity, P.; Makrantonaki, E.; Scharffetter-Kochanek, K. Connective tissue and fibroblast senescence in skin aging. J. Investig. Dermatol. 2021, 141, 985-992.

14. Chao PH, Lu HH, Hung CT, Nicoll SB, Bulinski JC. Effects of applied DC electric field on ligament fibroblast migration and wound healing. Connect Tissue Res. 2007;48(4):188-197.

15.  

16. Jennings J, Chen D, Feldman D. Odpowiedź transkrypcyjna fibroblastów skóry w polach elektrycznych prądu stałego. Bioelectromagnetics. 2008;29(5):394-405.

17. Rouabhia M, Park H, Meng S, Derbali H, Zhang Z. Stymulacja elektryczna promuje gojenie się ran poprzez zwiększenie aktywności fibroblastów skóry i promowanie transdyferencjacji miofibroblastów. PLoS One. 2013;8(8):e71660.